اين مقاله ، گزارشي است درباره معرفي يكي از آثار خطي و چاپ نشده ابن سينا بنام مجالس سبعة است كه شامل چهل و يك پرسش و پاسخ ميان ابوالحسن عامري (پرسش كننده) و ابن سينا (پاسخ دهنده) است كه نويسنده مقاله بنحو مبسوطي بتحقيق در باب سنديت اين اثر و محتواي آن پرداخته و تحليلي نسبتا جامع از آن ارائه مي دهد .

فلاسفه اسلامي درباره متعلق معرفت و نحوه ارتباط آن با فاعل شناسايي سخني دارند كه هم در مرحله امتيازات و برجستگيهايي برخوردار است . اين سخن در شكل متعاليش از آن ملاصدرا است . بعقيده او عاليترين مراحل شناسايي وقتي حاصل مي شود كه عالم يا فاعل شناسايي بطور كامل با معلوم يا متعلق شناسايي متحد شود و هويت آنها يكي گردد . ملاصدرا كه انديشه ”وحدت وجود“ را پايه نظام مابعدالطبيعي خود قرار مي دهد ، عاليترين متعلق معرفت را ”وجود“ مي داند . بنظر او علم واقعي به ”وجود“ از طريق نوع خاصي از شهود قابل حصول است ، اما از آنجا كه او در فلسفه اش ، هم با ”موجود“ به ”وجود“ در خود فلسفه اش واقع مي شود و در پرتو ”وجود“ تفسير جديدي از ”موجود“ ارائه مي دهد ، بهيچوجه شناخت ”وجود“ را صرفا شهود عرفاني آن نمي داند .

بزعم برخي از پژوهشگران دوره و حوزه انديشه سياسي ، صدرالدين شيرازي و انديشه وي از اوج انحطاط انديشه سياسي در ايران بوده و از دوران ملاصدرا ببعد نيز دوران زوال انديشه سياسي در ايران آغاز مي گردد . براي بررسي صحت و سقم و محك اين ادعا ، پيش از هر چيز مي بايست در مفهوم انديشه سياسي تأمل كنيم و با درنگ بر اين مفهوم و معناكاوي آن ببينيم كه آيا اين مفهوم درا نديشه ملاصدرا وجود داشته يا خير ؟ و نسبت ميان زوال انديشه سياسي با تفكر صدرايي تا چه ميزان بدرستي نزديك است .

يكي از مباحث مهم معرفت نفس مربوط است به حدوث يا قدم نفس بدني معنا كه آيا نفس از لحاظ زماني حادث است يا قديم ؛ در پاسخ به اين سؤال ، فلاسفه راههاي مختلفي را در پيش گرفته اند . نظرات مهم و مشهور پيرامون حدوث يا قدم نفس سه نظريه است يكي نظريه منسوب به افلاطون ، ديگري نظريه فلاسفه مشاء و سوم نظريه ملاصدرا . بقيه نظرات يا تأويل و توجيهي است از نظرات ديگران و يا از ديدگاه حكما چندان اهميتي نداشته و بطلان آن واضح بوده است .

ترديدي نيست كه مسئله اصالت وجود بصورتي كه در آثار ملاصدرا مطرح و بر آن اقامه دليل گرديده و شكوك وارد بر آن دفع شده است ، در هيچ كتاب فلسفي (و عرفاني) پيش از وي نشده است و از اين نظر ملاصدرا منحصر بفرد و مبتكر است ، اما سخن در اينست كه آيا در مطاوي كلمات فيلسوفان(و عارفان) پيش از وي ، عباراتي در رد يا تاييد قول به اصالت وجود ديده مي شود ؟ و اگر پاسخ اين پرسش آري است ، آن عبارت كدامند ؟ و آيا بر اساس آنها مي توان گفت كه كداميك از ايشان قائل به اصالت وجود بوده اند و كداميك قائل به اصالت ماهيت ؟

در اين مقاله سعي بر آنست كه ابتدا تصويري اجمالي از نظريات معروف در حوزه معرفت شناسي ديني پيرامون معاد به پيش چشم خواننده عزيز آورده شود ، و سپس در تعقيب بحث ، به بررسي مباني معاد در حكمت متعاليه پرداخته شود ؛ و سرانجام نيز با نگاهي گذرا ، به اين مطلب توجه داده شود كه آيا تصويري كه مرحوم صدرالمتألهين از معاد بدست مي دهد ، تفاوتي ماهوي با آنچه در حكمت مشاء و بخصوص با آنچه در كلام بزرگاني چون ابن سينا بعنوان معاد روجاني آمده است ، دارد يا ندارد ؟