تدبير خانواده در آثار ملاصدرا(ره)
مهدي ناصحي*
براي انديشمند مسلمان كه فلسفهاش بر پاية اصالت وجود، وحدت وجود، مبدأ و معاد و عقل و عرفان و اشراق استوار گرديده و هدفش رسانيدن خلق به جوار باريتعالي است، و قصد دارد آنان را به سعادت لقاي حضرتش نايل گرداند، چنين انتظار ميرود كه بنيان خانواده را مرصوص ترسيم كند و مشوّق ارزشها و اعتقادات راسخ بعنوان پوشش مستحكم و غير قابل نفوذ باشد. طبيعي است براي داشتن مدينهاي فاضله در دنياي حقيقي و آخرتي پر ثمر، در گام نخست بايد مديريت و كياست قابل و توانا در خانواده بوجود آيد. اگر تفكر فلسفي ميتواند تفكر قوم را غنا ببخشد نبايد از آن غفلت كرد؛ در جهت چنين مقصودي قطعاً حكمت متعاليه ميتواند نقش بنيادي ايفا كند.
آراء ملاصدرا در حكمت عملي نسبت به فلاسفه ديگر، كمتر جلوه و ظهور يافته است؛ دليل اين امر يكي توجه گسترده و عميق ملاصدرا به حكمت نظري بوده است، دومين دليل آن است كه زمينة تحقيق در اين مورد (حكمت عملي) كمتر صورت گرفته است و از اهميّت موضوع غفلت شده است؛ وگرنه اقتدار و جايگاه موضوعات حكمت عملي كه همان اخلاق، تدبير منزل و سياست مدن است در آثار او كاملاً ريشه دوانده است.
يكي از برجستگيهاي حكمت عملي ملاصدرا اين است كه بر خلاف صوفيمسلكان در مقام جدا كردن غيب و شهادت، عقل و شهوت، دنيا و آخرت، معقول و محسوس و دين و سياست، برنيامده است. وي در حاليكه با بصيرت عرفاني به مذمّت دنيا ميپردازد، صراحتاً به ضرورت وجود دنيا در حيات انسان اذعان دارد؛ چرا كه دين و دنيا، دو نشئه از نشآت وحدت شخصي حقيقي انسان بشمار ميروند. او همچنين انسان را تنها و منزوي نميبيند، بلكه يكي از مظاهر حقيقت انسان را جمع زيستي ميداند و به اجتماع جهاني كامل و اجتماع محلي غير كامل كه هستة اولية آنها خانواده است؛ چشم ميدوزد. خانوادهاي كه فرزندان آن در آينده هر كدام مدبّري خواهند بود و تأكيد بيشترين آراء ملاصدرا در باب «تدبير منزل» در مشهد پنجم از كتاب الشواهد الربوبية آمده است. ملاصدرا امرار معاش در دار دنيا را از ضروريات امر معاد ميداند، و غذا و مسكن و لباس و ساير ضروريات رابر تهذيب افراد هم ناشي از آن است كه نسل انسان بايد استمرار داشته باشد.
براي بقاي شخص از جمله اسبابي ميداند كه حافظ و نگهبان وجود انسانها و دافع فساد و تباهي آنان ميشود. وجود نيروي خشم و غضب را هم براي دفع موانع اكل و شرب و استراحت ميداند؛ وجود عشق، شهوت و عفت را در حد اعتدال لازم ميداند و در نتيجه قتل نفس، زنا و لواط را كه سبب تشويش و اختلال انساب ميگردد، نفي ميكند. بايد اعتراف كنيم كه بسياري از عوامل و تحولات در طول زمان موجب تزلزل بنيان خانواده شده و ضروري است تحت لواي نظام فطري مبتني بر كرامتها و شعور والاي انساني، و از طريق تعاطي افكار انديشهوران، در صدد يافتن الگوهاي سازنده و مفيد و بزرگ باشيم تا راهي روشن پيش پاي آيندگان گشوده شود.
كليد واژهها:
حكمت، حكمت متعاليه، حكمت عملي، تدبير منزل، صدرالمتألهين(ملاصدرا).
