قضاياي پارادوكسيكال در انديشه صـدرالدين دشتكي و رياضيدانان معاصـر
حسين اربابون **
قضاياي پارادوكسيكال از مسائل كهن انديشه بشري محسوب ميشود كه ريشه آن را ميتوان در آثار انديشمندان يوناني و «پيرون» كه جزء متقدمان طراحي اين گونه قضاياست، جستجو كرد «شبه دروغگو» از مشهورترين و قديميترين قضاياي پارادوكسيكال است. معني و نتيجه عبارت «تمام مردم آتن دروغگو هستند» (با فرض آتني بودن خود گوينده) بگونهاي است كه خود را نقض ميكند و شنونده عملاً نخواهد توانست، معني معيني را درك نمايد. اصليترين هدف سوفسطائيان و شكاكان كه از عمدهترين طراحان اين قضايا بودند، اثبات عدم محال بودن اصل اجتماع نقيضين بود و موفقيت در اين هدف به معني تزلزل علم و دانش بشري و تثبيت شكاكيت بود به همين دليل از همان زمان انديشمندان در پي يافتن راهي براي رفع تناقض آشكار در اين گونه قضايا شدند. و در اين بين منطقيون، فلاسفه، رياضيدانان، اصوليون، با ديدگاههاي متفاوت وارد ميدان چالش با اين مسئله شدند.
صدرالدين دشتكي بعنوان يك فيلسوف، قضيه پارادوكس را در رسالهاي تحت عنوان جذر اصم مورد بررسي قرار داده و سعي نموده است تا راهي براي ارزشيابي قطعي آن ارائه دهد. او در اين موضوع با علي دواني هم مباحثات نسبتاً مفصلي داشته است پس از وفات صدرالدين، فرزندش غياثالدين سعي نمود راه پدر را ادامه دهد.
بحث قضاياي پارادوكسيكال علاوه بر فلاسفه، مورد توجه انديشمندان حوزههاي ديگر علوم هم قرار گرفته است به عنوان نمونه: اصوليون بحث «حجيت خبر واحد» را با همين مضمون در كتب خود بطور تفصيلي آوردهاند و راهحلهايي هم پيشنهاد كردهاند و در حوزه علم رياضي، رياضيداناني همچون كانتور فرمي و راسل با كشاندن بحث به حيطه «مجموعهها» و معادلات جبري، بُعد و هويت جديدي به آن دادند.
در اين مقاله نگارنده با بضاعت اندك خود سعي ميكند نظرات و راهحلهاي صدرالدين دشتكي و فرزندش غياثالدين را با نظرات و تحليلهاي مطرح شده از سوي انديشمندان ديگر در علوم مختلف مقايسه نموده، به تحليل مباني و استدلالهاي هر يك بپردازد و براي انتخاب نظر اصح، به داوري بنشيند.
